بي بي حليمه د خان علیین مکان خوشحال خان خټک لور ده، چي دعبدالقادر خان خټک سکه خور ده.

محمدهوتک وايې زماپلار هسي روایت کا: چي زه (بنو) ته ولاړم چي په هغه وخت کي داپښتنه ژوندۍ وه اودخپل پلار په ژونديې مروجي علوم لوستلي وه او بیا د شیخ سعدي لاهوري رحمةﷲ علیه مریده سوه . او د خپل ورور عبدالقادرخان په لاس يې بیعت وکړي، چي هغه هم دشیخ دوران خلیفه وو.

روایت کړي : حلیمه بي بي فاضله اوعارفه ښځه ده او په سرا پرده دعصمت ناسته ده. مېړه ئې نه دئ کړی او د خالق عبادت کړي او د خپل ورور عبدالقادرخان په کورکي نورو ښځوته لوستل کړي اوقرآن عظیم ئې هم په یاد دئ.

هوتک وايي: زماپلار وویل: چي حلیمه بي بي په پښتو ښه اشعار هم وايي او په خپل عصر سر آمد قران ده اوموزونان د پښتو ئې اشعار خوښوي.

دتصوف اوطریقت کتابونه ئې ټول لوستلي دي او هسي وايي: چي مشکلات دمثنوي شریفي.

دتصوفي کتابونو اودحضرت امام رباني(رح) دمکتوباتو تدریس او تحلیل ئې هم کاوه.

دحلیمې په اشعاروکي مجازي عشق نه ښکاري، بلکي ټول شعرونه يې دحقیقت پرلار دي اودمحبوب حقیقي صفت کا.

هوتک وايي دغه یوه غزل ئې زماپلارماته وویل: چي په پټه خزانه کي داخلوم، رحمة ﷲ علیها.

     غزل

غلی شانته انقلاب

نسیم ووې د ګل غوږ کښې، بدل شو د یارانې رنګ
غلی شانتــــه انقــــلاب دی، بدلوي د زمانی رنګ
٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬
ورسره نوي رنګونه = رنګارنګ تحولونه
کړي سمسور به راغ رغونه
موسم بل دی هم بل شوی د بلبل د ترانې رنګ
غلی شانته انقـــلاب دی، بدلوي د زمانې رنګ
٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬
دړي وړي زوړ رباب دی = زوړ مطرب خانه خراب دی
زوړ آهنګ د روح عذاب دی
نوی ساز نوی آواز دی، هم شو نوی د نغمې رنګ
غلی شانتـــه انقــــلاب دی ، بدلوي د زمانې رنګ
٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬
نوی دام نوی صیاد دی = نوی چل نوی بېداد دی
نوی آه نوی فریاد دی
هوښیاري صید لره بویه، بدل شوی د دانې رنګ
غلی شانته انقــــلاب دی ، بدلوی د زمانې رنګ
٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬
لري نوي محبسونه = نه یو سرای نه یوه خونه
حبسوي لوی هیوادونــه
چي بندي پرې نه پوهیـږي، داسی شو دزولانې رنګ
غلی شانتــــه انقـــــلاب دی ، بدلوي د زمانې رنګ
٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬٬
سره واوښتل قومونه = ویښ خبر شول له ژوندونه
دویدو شوه وران کورونه
ګوره کله به شي نوی،دپښتون د کاشانې رنګ
غلی شانته انقلاب دی ، بدلوې د زمانې رنګ

استاد بېنوا

یا انجام شه یا آغاز شه = حقیقت شه یا مجاز شه
طبیعت د نغمې سازشه = یا پخپله نغمه ســاز شه
یا فطرت سره همراز شه = د قدرت د بال پرواز شه
یا قدسي مرغه آواز شه = یا پخپله قدسي بـــاز شه
د آسمان د ښکلیو نازشه = یا د ځمکي د مخ رازشه
مشه مشه ګوره مشه
تش خیالي پوچه سودا = یا دا وکړه یــــا دا
===========
یا د خپل حیات تقدیر شه = یا په فکر د تدبیر شه
د زاړه ژوندون په ویر شه = یا خپل نوي ژوند ته ځیر شه
یا په بل تاثیر تغیر شه = یا پخپله ټول تاثیر شه
یا د نورو دستګیر شه = یا خو ته د نورو پیر شه
مقتدا د خپل ضمیر شه = یا د بل چا په تکبیر شه
دا هستی واړه نیستي ده
بې جنبشه بې صدا = یا دا وکړه یـــادا
============
یا آسمان د هستۍ رنګ کړه = یا دنیا جوړه د ننګ کړه
یا ژوند خوله کښي دنهنګ کړه = یا دژوند سره جنګ کړه
یا دښمن په وینورنګ ګړه = یا بدل دوینو رنګ کړه
یا جال لري د فرنګ کړه = یاومړګ ته سرپه سنګ کړه
یا خاموشه زوړ آهنګ کړه = یا د نوي نغمې ترنګ کړه
پاڅه پاڅه دا ژوند مړګ دی
چي نه هغه کړې نه دا = یا دا وکړه یــا دی
=============
یا آسمان د سوځند اور شه = پرظالم باندي نسکور شه
یا څپانده سیند په شور شه = خونړی سیلاب په زور شه
له دې هسکو غرونو خپورشه = د اټک سیلابي ورور شه
د دښمن په کلي کور شه = له خپل دوست نه ځار هر لور شه
یا د ټول اولس پېغور شه = ځان زوندی ښخ کړه په ګور شه
وایــه وایــه راتــه وایــه
چي ته څه ته یي پیدا ؟ = یا دا وکړه یــا دا
=============
یا خپل واک شه ځان دځان کړه = ځانته بېل جهان ودان کړه
سره ګډ دا زوړ جهان کړه = بله ځمکه بل آسمان کړه
نوی غر نوی دامان کړه = نوی ژوند د کوهستان کړه
نوی عزم نمایان کړه = د زوړ فکر دماغ وران کړه
ځان دي سم د سیال په شان کړه = یا بدل نوم د افغان کړه
یا ژونــدون دی یا مرګی دی
خو که نن وي که سبا = یا دا وکړه یـــادا

لوى استاد علامه حبيبي 

لوى استاد وياړلى او پياوړى پوه ارواښاد پوهاند عبدالحى حبيبى د ملا عبدالحق اخوندزاده زوي او د مولوى عبدالرحيم لمسى او د نامتو كندهاري محقق او څيړونكى علامه مولوى حبيب الله اخوندزاده كړوسى دئ.
لوى استاد د (1289) ليږديز لمريزكال د غوايي په مياشت كښى د پنجشنبې په ورځ د كندهار د لرغوني او تاريخى ښار د باميزو  په كوڅه كښي زېږېدلى دئ.
دا لوى پوه په همهغه كوچنيوالي كي د پلرنۍ لوريني څخه بې برخي سو، ولي نوموړي د بې پلارۍ په ستونزمن چاپيريال كښي د ناخوالو سره سره په لوړ همت د پوهي د واټ دپاسه و يون ته مخه كړه څو پر دې لاره د خپلى آريزى وړتيا او د نه ستړي كېدونكو هلو ځلو په بركت د يوه لوى وياړ روښانه څراغ وګرځېد. كه څه هم د ټبرينو اړيكو له مخي ارواښاد په پښتنو كښي د كاكړو  د لوى ټبر څخه ګڼل كېږي، خو د ده وياړنو او لويو لويو بې ساري پوهنيزوكارونو د ټولوټبرونو، ټوله كندهار، ټولو پښتنو، ټولو هيوادوالو، ټولى سيمي، ټوله ختيځ او په ټوله نړۍ كي د پوهي د ټولو مينه والو او بېلا بېلو پوهنيزو سړيو او كړيو سره همټبره کړی دئ.

د لوى استاد علامه حبيبي  زده كړي

لوى پوه حبيبي په (1299) ل كال كي د كندهار ښار د شالمار په ښوونځي كي په لوست ويلو پيل وكړ، د دې ښوونځي د شپږو ټولګيو د لوست او زده كړي چاري يې تر (1304) ل كال پوري په برياليتوب سره پاى ته ورسولې. د ښوونځي پر زده كړه سربېره دې لوى پوه د خپلي پوهنيزي تندي د ماتولو له پاره نورو لورو ته هم مخه كړه او تر هرڅه لومړى د خپلي كورنۍ يوه نوموتي پوه، تكړه وياند او د هيوادنۍ ميني سرښندونكي شهيد مولوى عبدالواسع ته كښېناست او د عربي صرف او نحوي، د هيئت او رياضي د فقي د لارو چارو، د عروض او قافيې د بنسټونو او د فصاحت او بلاغت اړونده زده كړي يې د هغه څخه تر سره كړې.
وروسته يې د يوه بل ځيرك، سترګور او بې ساري پوه كندهاري علامه مولوي ابوالوفا څخه سربېره پر اسلامي زده كړو د ادبياتو او ليكوالۍ په اړه هم زيات څه زده كړه ابوالوفا د هند په سهېل كي د دكن په نظاميه مدرسه كي په ا لهياتو او فقه كي د استادۍ  وياړ درلود، خو د ارواښاد پوهاند حبيبي د ښه بخته هغوى دا مهال د حبيبى  دوى په كورني مسجد كي استوګنه درلوده كم چي لوى استاد هغه ته د زده كړى د تر لاسه كولو له پاره مخه كړه، همدارنګه لوى ښوواند علامه عبدالحي حبيبي د سراج الاخبار او په كلكته كي د خپرېدونكي حبل المتين د يو شمېر ټولګو د پاڼو څخه زيات څه د زده كړي د پياوړتيا له پاره را وايستل، د علامه محمود طرزي ليكني يې هم په ځانګړي غور سره ولوستلې او ورسره يې د حافظ، سعدي، مولاناجلال الدين بلخي او نورو د شعرونو او ليكنو د لوستلو څخه بشپړه ګټه تر لاسه كړه.
سربېره پر دې ارواښاد د ځينو بهرنيو خپرونو د لاس ته راوړلو په تلاښ كي څه نا څه بريالى و او د كاوه، ارمانشهر، ارمغان، الهلال، صوراسرافيل او نورو نورو د لوستلو او كتلو څخه يې وخت پر وخت پوهنيزه ګټه تر لاسه كوله د هيواد د لرغوني تاريخ د تيارو ګوټونو د لاځلېدو له پاره دې وياړلي پوه وړ ګڼله څو نوري ژبي هم زده كړي، نو د همدې اړتيا له مخي دې د كلك هوډ څښتن د عربي، اردو، انګليسي او څه نا څه سانسګريټ ژبو  و زده كړي ته په مېړانه سره ملا وتړله او تر ډيري كچي پدې لاره كي په لنډه موده كي بريالى سو.

لیکوال:استاد عبدالمجید بابى

دکندهارپوهنتون دښووني اوروزني دپوهنځی ريس ښاغلی بابی صاحب

 چي په ريښتيايې وخپل اولس ته دخدمت لاس ورکړي

 استادرکن الدين خان سره په صميمي اويادګاري عکس کي

 ايمان

 مفهوم : ايمان څه د پاسه اويا شعبی دی اوچته درجه يی کلمه د لااله الاالله ده او ادنی درجه يی دتکليف ورکونکی شی ليری کول دلاری څخه او حيا هم يوه خصوصی شعبه د ايمان ده .

اول –تصديق چه ځای يی زړه دي .

دوهم – اقرار په ژبه .

دريم – عمل چه تعلق يی اعضاء او جوارح دي .

1 - ايمان په ذات او صفات د الله جل جلاله 2 - غيرالله مخلوق دی 3- پر فرشتو ايمان 4 – دالله جل جلاله په کتابو ايمان 5 – په رسولانو ايمان 6 – په قيامت، قبراو حشرايمان 7 – په تقدير ايمان 8 – په جنت ايمان 9 – په جهنم ايمان 10 - له الله جل جلاله سره محبت 11 - محبت،دښمني،وركړه اومنع صرف دالله لپار 12- دنبی علیه السلام سره محبت 13 – اخلاص 14- توبه 15 - د الله جل جلاله څخه ويره 16- وفا 17 - د الله جل جلاله د رحمت اميد 18 - د الله جل جلاله څخه نه نا اميد کيدل 19 - شکر گذاری 20 - صبر 21 – تواضع 22 – شفقت 23 – په مقدر رضا 24 – توکل 25 – د نفس اصلاح 26 – کينه نه کول 27 – حيا کول 28 – غصه نه کول 29 – دوکه نه کول 30 – له دونيا سره محبت نه کول.

1 – دکلمی طيبی ويل 2 – تلاوت 3 – علم زده کول 4 – علم نورو ته ورزده کول 5 – دعا 6 – ذکر 7 – عبث نه کول

1 – پاکی 2 – لمونح قائمول 3 – زکات ، صدقه 4 – روژه نيول 5 – حج او عمره 6 – اعتکاف 7 – هجرت 8 – نذرپوره کول 9 – دقسمونو پوره کول 10 – دکِفارو پوره کول 11 – دعورت پټول 12 – قربانی 13 – دجنازی کفن اودفن 14 – قرض اداکول 15 –صحح معامله 16 - دحق گواهي

1 – نکاح 2 – د اولادونو او ماتحتو حق 3 – د واليدينوحق 4 – داولاد تربيت 5 – صله رحمی 6 – د مشرانو ادب او جائزه خبره يی منل .

1 ـ عدل 2 ـ دحقي ډ لي ملگرتيا 3 - دحاكم جائز حکم منل 4 ـ اصلاح مابينی 5 ـ امربالمعروف او نهی المنکر

6 ـ نيک کار کی مدد 7 - حدود قائمول 8 - جهاد 9 - امانت اداکول 10 - قر ض ادا کول 11 - دگاونديانوحق ادا كول 12- جائز مال ګټل 13 – جائزمصرف 14 - سلام او جواب يي 15 - دپړنچي جواب 16 - دامانت رسول 17 - د لوبو او ټوقو نه بچ كيدل 18 - دلاري نه د تكليف وركوني شيانو ليري كول

بنياد د ټولو كلمه د لااله الاالله محمد رسول الله ده

غزل

بس يو پاچا يم كه پر سمه او كه غره كې يمه
له كومه وخته چي جانانه ستا په زړه كې يمه
نن مې د مينې تر جذبې خپل غرور ټول ځاروم
نن هېرومه چي په كور د پښتانه كې يمه
درد عجيبه دى، درد خو ستا په بېلتانه كېراځي
څنګه بې درده شم ، تل ستا په بېلتانه كي يمه
اوس مې لا خپل كه بيا به نه يم بيا هيڅ نه شم راتلاى
ښكلى منظر يم د غروب يوه شېبه كې يمه
اوس راسره يې، خو يو ورځ پر خپله لاره به ځې
سروش خوشال يم ډېر او ډېر په اندېښنه كې يمه

   غزل 

 داکمال باڼه کوي            نېغ ګذار په زړه کوي

څه قاتلي سترګي دي؟        څه معصوم کاته کوي

دابه هم انسان ګڼم ؟        څوک چي مينه نکوي

خاندي هم قهريږي هم      دا  را  سره څه کوي

ماخو درده ښکل کړله       هغه چي اوس څه کوي

چي په خندا ورته د خوږ زړه پرهرونه نه شي
چېري دي هم ستا د ښايست غوټۍ ګلونه نه شي

راشه مظلوم زړه مي په يو نظر يوه لمبه که
چي په ظالم زړګي دي پاته ارمانونه نه شي

بيا د جنون مستي ځواني غواړي د مستې ميني
بيا چېرته خيال د تورو زلفو ځنځيرونه نه شي

په دُعاګانو مي د خوږ زړګي دردونه نه ځي
څو چي ښېرې د شونډو تړم ټکورونه نه شي

وړې مي د روح جنازه چېرته د خندا پر اوږو
په وينو سره دې ترې شينکي شينکي خالونه نه شي

د نظر غشي مي په زړه باندي په پام اوروه
چېرته زخمي پکي دا ستا نازک يادونه نه شي

خاموشي شونډي مي لوستې بيدارېدې ويل يې
اورونه مه چېړه لوګي دې پرې فکرونه نه شي

ويده دنيا ای د سائل قلمه مه لړزوه
د فريادي اوښکو مات ستوري تندرونه نه شي

رحمت شاه سایل

دعلامه اقبال رباعی

مــرا روزی گل افســرده یی گفت

نمود ما چــــو پرواز شـــــرار است

دلم بر محنت نقش آفرین سوخت

کـه نقش کلـک او ناپایدار است

                                         د جهاني منظومه ژباړه