پرتلېزه ژبپوهنه د نظري ژبپوهني هغه څانګه ده ،چي د یوې ژبي څوکورنۍ اویا دیوې کورنۍ څوژبي په پرتلېز ډول تر څېړني لاندي نیسي او د دوی ترمنځ اړیکي څرګندوي.

دا علم له لاندي مهمو موضوعاتو څخه بحث کوي:

• د ژبو د خپلوۍ او اړیکو څېړنه

پرتلیزه ژبپوهنه دا څېړي چي کومي ژبي له يوې ګډي مورنۍ ژبي څخه رامنځته سوې دي؛ لکه د هندواروپايي ژبو خپلوي.

ږغیز بدلونونه (Phonetic/Phonological Changes)
د ژبو تر منځ د ږغونو بدلون او ورته والی څېړي، مثلاً څنګه يو ږغ په بله ژبه کي بدل سوی وي.

صرفي جوړښت (Morphology)
د کلمو جوړښت، د جمع، زمانو او نورو ګرامري بڼو پرتله کول.

نحوي جوړښت (Syntax)
د جملو د جوړښت او ترتيب پرتله کول، لکه د فاعل، فعل او مفعول ځای.

لغوي ورته والی (Lexical Similarities)
د ژبو د لغتونو پرتله کول تر څو ګډ اصل يا ريښه څرګنده سي.

د ژبو تاریخي بدلونونه
دا څېړي چي ژبي د وخت په تېرېدو څنګه بدلي سوې او څنګه نوي ژبي ترې پيدا سوې.

د مورنیو ژبو بيا رغونه (Language Reconstruction)
د پرتله کولو له لاري د پخوانيو يا ورکو سويو ژبو بڼه اټکلول.