د شمالي داکوتا د پوهنتون د روحي متخصصانو یوې ډلي د یوې نوي مطالعې په لړ کي ومونده هغه خلک چي د ډیرو خوږو خوړلو ته تمایل یا ګروهنه لري په واقعي ډول ډیر مهربانه خلک دي .د رآپور په اساس دې رواني متخصصانو زیاته کړې د ډیرو خوږو خوراکونو خوړونکي په خپله هم خواږه وي او له نورو سره ډیرې مینې محبت او مرستې ته تمایل لري .هغوی له ډیرو څیړنو وروسته دې پایلي ته رسیدلي هغه خلک چي د تروو مالګو او ترخو مرچکو په ځای د خوږو چاکلیټو او شیرینیو خوړلو ته تمایل لري هماغه راز له نورو حتى نا پیژاندو کسانو سره مرستي ته هم ډیره ګروهنه لري

.ژباړه عماد الدین پژمان

 یوې نوي مطالعې معلومه کړې ده چي د چرګانو دغوښي او هګیو یوځاى خوړل دحافظې له پیاوړتیا سره مرسرته کوي .
دغه کار په هګیو کښي دکولاین په نوم د یوې ضروري مادې په خاطر دی چي زاړه حافظه له سره پیاوړي کوي .
دامریکا دبوسټن پوهنتون دسکول الف میډیسین پروفیسرې روډا او او دهغې تحقیقاتي ډلي په څوارلس سوه کسانو لس کاله مطالعه وکړه او دغه خبره یې معلومه کړه چي هګۍ او د چرګانو دغو ښي یو ځاى خوړل حافظه پیاوړي کوي .
په دې سربیره په شیدو، دنمکینو اوبو په کبانو ، ځیګر او سویابینو کښي هم دکولاین په نوم ماده سته چې دحافظې له پیاوړتیا سره مرسته کوي

وايي چي دملانصرالدين نه چا پوښتنه وکړه چي ولي دي واده ونه کړ؟

ملا ورته وويل چي  په واده پسي هند ته لاړم هلته مي  ښکلي نجوني ډيري پيدا کړې خو دعقل نه خلاصي وې ، ولاړم عراق ته هلته مي عقلمندي او هوښياري ميرمني  ډيري پيدا کړې خو ښايسته نه وې بيا مي مصر ته سفر وکړ هلته مي داسي ښځه پيدا کړه چي هم ښاسيته او هم هوښياره وه خو بيا مي هم واده ورسره ونه کړ.

هغه نفر ورنه په ډېره تلوسه پوښتنه وکړه نو ولي دي ونه کړ؟؟؟؟

ملا ورته وويل چي هغه ښځه هم دداسي اوصافو لرونکي پسې ګرځيده چي ما غوښتل خو هغه څه په ما کي نه وه !

ريښتيا يې ويلي چي هيڅوک هم له ځانه نه دى پوره 

اډولف هټلر (الماني: Adolf Hitler) د نازي ګوند مشر او د جولاى ۱۹۳۲ نه تر اپریل ۱۹۴۵ پوري د المان لومړى وزير و.

مخينه

اډولف هټلر د ۱۸۸۹ د اپرېل په ۲۰ مه د اطريش په برانوا كي د ان ويالې پر څنډه په يوه وړوكي ښار كي زېږېدلى.

پلار يې آلويس هټلر د هټلر له زېږېدني وروسته له خپلي كورنۍ سره د اطريش بل ښار لينز ته ولاړل.

هټلر په لينز ښار كي ښوونځى ووايه، په لومړيو كي دى يو تكړه زده كوونكى و، خو په ليسه كي بيا يو كمزورى زده كوونكى و، د هټلر اكادميكو هڅو يې پلار نا هيلى كړى و، ځكه پلار يې غوښتل چي هټلر به د ده په څېر يو دولتي مامور شي، خو هټلر غوښتل چي يو هنرمند شي. په ۱۹۰۷ كي هټلر د اطريش ويانا ښار ته لاړ تر څو د خپل هنرمند كېدو خوب پوره كړي. د نوموړي دا خوب هغه مهال له خاورو سره يو ځاى شو، چې د هنرونو اكادمۍ ته كامياب نه شو.

په همدې كال د هټلر مور مړه شوه او هټلر پرېكړه وكړه چي په ويانا كي به اوسي. يو كال وروسته يې بيا د هنرونو اكاډمۍ ته ازموينه وركړه، خو بريالى نه شو. هغه په ويانا كي يو منظم كار نه درلود، چي دى له اقتصادي پلوه په پښو ودروي، هغه به کوچني کوچني  كارونه تر سره كول او په ډېره ارزانه خونه حتى د پارک په څوكيو كي به يې شپې تېرولې او ډېرى مهال به يې د خيراتونو ډوډۍ خوړل.

كركه او لومړۍ هڅې

كله چي هټلر په ويانا كي اوسېدو نو له جرمنيانو پرته يې نور ټول خلك بد ايسيدل، هټلر اسټريايۍ و، خو په جرمنۍ يې خبرې كولې، ځكه يې ځان جرمن ګڼلو. ده به په اسټريايي حكومت ملنډې وهلې ځكه ۸ ژبې يې رسمي اعلان كړې وې، د هټلر په ګومان هېڅ دولت هم چي نژادي ډلو ته يې پوره حقونه وركړي وي نه شي كولاى اوږد ژوند وكړي.

په ۱۹۱۳ كي هټلر د جرمني مونيخ ښار ته لاړ، كله چي په ۱۹۱۴ لومړۍ نړيواله جګړه پېل شوه نو دى د جرمني په پوځ كي داوطلب كار ته چمتو شو، چي نوموړي ته د خط او خبر رسوونكي دنده وركړل شوه. دا يو خطرناك كار و چي د نظامي قوماندانۍ څخه به يې احوال د جګړې لومړي خط ته رسولو.

هټلر پينځه کوچني مډالونه او يو ډېر لوړپوړه مډال واخيست، خو له لومړۍ نړيوالي جګړې وروسته يوازي د فرقه مشر رتبې ته ورسېد.

كله چي لومړۍ نړيواله جګړه پاى ته ورسېده نو هټلر په يوه روغتون كي د سترګو د ناروغۍ له كبله تر درملنې لاندې و، چي په جګړه كي د زهرجن ګاز له كبله ورته پېښه شوې وه. كله يې چي د جرمني تسليمېدل واورېدل نو ډېر خپه شو.

د وارسا تړون چي لومړۍ نړيواله جګړه يې پاى ته ورسوله، د جرمني ډېره سيمه يې ترې ونيوله، جرمنيان يې وسلې ايښودلو ته يې اړ كړل او د جګړې لوى تاوان يې پرې ومانه.

نازي ګوند او بوختياوې

له لومړۍ نړيوالې جګړې وروسته المان ډېر لوى قرض پر اوږو درلودو او په ميليونونو خلک يې بې كاره وو. په ۱۹۱۹ كې هټلر د جرمنيانو كارګر ګوند ته ننوت. په ۱۹۲۰ كي دا ګوند د المان د ملي سوسيالست كارګر يا (نازي) په نامه مشهور شو او خپل لومړى پروګرام يې خپور كړ چې (۲۵ نومرې) نومېدو.

په پروګرام كي نازيانو په المان ږغ كړى و چي د يوه ملت په توګه سره متحد شي، يو قوي مركزي حكومت رامنځ ته كړي او د وارسا تړون لغو كړي.

په ۱۹۲۱ كي هټلر د نازي ګوند مشر وټاكل شو او ډېر زيات خلک يې غړي شول. دا ټول د هټلر د خبرو اغېز و چي په وينا كي يې خاص مهارت درلود. هټلر يوه ډله پوځيان د نازي ګوند لپاره جوړ كړل چي د توفان جنګيالي نومېدل او خړې جامې يې درلودې، هغوى د دې لپاره رامنځ ته شول چي د هغو ډلو سره جګړه وكړي چي د نازي ګوند د لاريونونو او ويناوو مخه نيسي.

د ۱۹۲۳ د نوومبر په ۹ مه هټلر له ۲۰۰۰ څخه زيات توفاني جنګيالي د وقت پر (بوواريان) حكومت ور مارش كړل او غوښتل يې د مونيخ حكومت را نسكور كړي. د نوموړي دا كودتا ناكامه شوه، هټلر ونيول شو او د پينځو كالو بند پرې وخوت. په زندان كي نوموړي يو كتاب وليكلو چي (زما مبارزه - Mein Kampf) نوم يې پرې كېښود.

په نوموړي كتاب كي ده د المان د راتلونكې لپاره خپل پلانونه بيان كړل، ده يوازې ۹ مياشتې په زندان كي تېرې كړې او خوشي شو او د نازي ګوند په بياجوړولو يې پيل وكړ.

دى پوه شوى و چي د قدرت تر لاسه كولو لپاره له زور او جګړې څخه نه بلكې له قانوني لارې كار واخيستل شي، نوموړي يو شخصي ساتونكى درلود چي شوت ستافل (د ځينو مورخينو په نظر دا هماغه كس دى، چي له ځان وژنې وروسته يي د هټلر مړى سوځولى و) نومېدو.

په ۱۹۲۹ كي نازي يو وړوكى او بې خونده سياسي ګوند و. په همدې كال د وال سټريټ نښتې او پخوانيو عقدو هټلر او نازي ګوند ته د قدرت واګي په لاس كي وركړې.

هټلر د يهودانو او كمونستانو پر خلاف ږغ پورته كړ او دواړه يې د المان لويې ستونزې وبللې. نوموړي ژمنه وكړه چي المان به له يهودانو او كمونستانو خلاصوي او د اروپا الماني ژبه ويوونكي به سره يو كوي.

برياليتوب او ديكتاتوري

د ۱۹۳۲ د جولاۍ په ټاكنو كي نازي ۴۰ سلنه رايې تر لاسه كړې او د المان تر ټولو پياوړى ګوند شو. د ۱۹۳۳ د جنوري په ۳۰ مه ولسمشر پاول ون هندنبورګ هټلر د المان د حكومت مشر يا لومړى وزير وټاكلو.

له دې څوكۍ څخه په كټې هټلر د د كتاتورۍ پر لور روان شو. كله چي هندنبورګ په ۱۹۳۴ كي مړ شو، نو هټلر چي له پخوا څخه يې د ټول المان واک درلود، ځان (فرهر) يا يوازينى واكمن اعلان كړ.

د هټلر تر سيوري لاندې هېڅ آزادي نه وه. حكومت د ژوند هر اړخ كنټرولاوه. هټلر ډېر پياوړى پروپاګند وكړ تر څو ملت يې دا نظريه ومني چي په المان كې بايد يو بشپړ آريايي نژاد وساتل شي. د هټلر دا پلان د دې سبب شو چي يهودو، روميانو او تورپوستانو ده ته د لېوني خطاب وكړ. د نوموړي دا پلان د (وروستى حل) په نامه يادېدو.

دوهمه نړيواله جګړه او د هټلر وروستۍ ورځي

په ۱۹۳۹ كي دوهمه نړيواله جګړه پيل شوه او هټلر په پولنډ د دې لپاره بريد وكړ چي الماني ژبه ويوونكي ټول سره يو كړي، همدا مهال د وژنې كمپونه په جرمني، پولنډ او روسيه كي جوړ شول.

ډېرو خلكو كوښښ وكړ چي هټلر ترور كړي، چي تر ټولو ډراماټيكه هڅه يې د (جولي پلاټ) وه. د ۱۹۴۴ د جولاى په ۲۰ مه كله چي ډګروال كلاوس ون ستاوفنبورګ چي د هټلر يو نظامي كنفرانس كي برخه وال و، تر مېز لاندې يې په يوه بكس كي بم كېښود چي په چاودنه كي يې څلور كسه مړه او لس نور ژور ټپيان شول، خو هټلر يوازې څو واړه ټپونه واخيستل.

د ۱۹۴۵ په جنوري كي د شوروي پوځونه المان ته ننوتل. دا وړانديز شوى و، چي هټلر بايد وتښتي، خو هټلر د خپل نيول كېدو نظريه رد كړه، نوموړي داسې كيسې اورېدلې وې چي شوروي پوځونه به يې په قفس كي بند كړي او د جرمني په كوڅو به يې وګرځوي. له دې بې شرمۍ څخه د خلاصون لپاره هټلر ځان وژنه وكړه. له مرګ دوه ورځې مخكې يې له ايوا براون سره واده وكړ، هغې هم پرېكړه وكړه چې له ده سره به ځان وژني.

د ۱۹۴۵ د اپرېل پر ۳۰ مه شوروي پوځونه د هټلر له شخصي زېرمتون څخه ۳۰۰ متره لرې وو، هټلر ماته حتمي ګڼله، نوموړي خپله ټوله شتمني د نازي ګوند په نامه پرېښې وه.

له خداى پامانۍ وروسته هټلر او ايوا براون يوې شخصي خونې ته لاړل او (سايانايډ) زهر يې وخوړل. هټلر ځان په ګولۍ هم وويشت، مړى يې وروسته وسوځول شو او ايرې يې د دولتي ماڼۍ لاندې خښې شوې او اووه ورځي وروسته المان تسليم شو. 

د ويکيپېډيا لخوا

د شرا بو ډ ک جا مو نه
ا و سا قي کوي ستو نه
يا را ن را غله ميکد ې ته
رنګينۍ ا و څر ا غو نه

د انګور اوبه شو ې مستي
د نيسان ښار ميکد و کي
شرنګهار مست سرودونه
ا و د سرو زرو و ختو نه

ميکد ه شو ه لا س په نا م
غنی خا ن محفل ته را غی
د ماښام ښکلې ر نګو نه
نن تشيږ ی ډ ک خو مو نه

د رند ۍ هو ا الو زي
چا پير يا ل کي د سرشارو
بل د ا من مشا لو نه
نوی ترز نو ي سازو نه

ؤ څښه ؤ څښه ا با سينه
يو مستي يو ليونتو ب د ی
د ياغی ما ښا م رازو نه
د ر ته وایی پيغا مو نه
---------------------
اورنګ اباسين

تر واده مخکي:  تر سرې غرمې بيدېدل

 تر واده وروسته: تر ملا مخکي ويښيدل

پايله: مسجد پالل

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: بې اجازې په سفر نلل

 تر واده وروسته: وسلماني ته تلل هم اجازه غوښتل

پايله: حساس ژوند

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: تر ټولو ښه خوراک بېله احسانه

 تر واده وروسته: سوځلې ډوډۍ داحسانه سره

پايله: د ژرندي په شان معده لرل

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: ښايسته استراحت اوخوشحاله ژوند

 تر واده وروسته: سخت کار او ستومانه ژوند

پايله: کړاو ګالل

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: دتفريحي ځايو ته تلل

 تر واده وروسته: دخسرګنۍ کورته تلل

پايله: راپورتر

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: انګريزي ويل فوتبال کول

 تر واده وروسته: کوچنيان ارامول درملتون پېژندل

پايله: زړ سوى پيدا کول

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: دپلار نه پيسې اخيستل

 تر واده وروسته: ميرمني ته پيسې ورکول

پايله: بانکداري يادول

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: وسېنما او ستوديم ته په صف کي دريدل

 تر واده وروسته: و قصاب او نانواى ته په نوبت دريدل

پايله: نوبت مراعتول

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي:  په رخصتيو کي په ميله تلل

 تر واده وروسته: په رخصتيو کي کور صفاکول

پايله: ښاروال خوشالول

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: دميني او حماسي شعرو ليکل

 تر واده وروسته: د قفس د مرغه داستان ليکل

پايله: دخپلواکۍ ارزښت پيژندل

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: په تليفون کي په ساعتو بانډار

 تر واده وروسته: په مبايل کي په ثانيو خبري

پايله: دخپلي روغتيا خيال کول

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

تر واده مخکي: هر وخت ميلمستياوي کول

 تر واده وروسته: په اختر کي يوه شپه ميلمستيا برابرول

پايله: دود پر ځاي کول

عبدالغفور لېوال

یوه ورځ  وه ،موږه دواړه په سفر باندې روان شو

زه او ته غــــــــاړه په غاړه په سفر باندې روان شو

یوه ورځ وه ، ما ژړلې سر مې ستا پر ولي کېښود

ستا په سترګو کې چې ورک شوم  داجهان مې واړه پرېښود

یوه ورځ ته شاه میرمن وې ، زه یوازې ستا پاچا وم

پاچانه وم ستا بندي وم، بدو سترګو نه پناه وم

یوه ورځ وه، موږه ستړي له دې دومره ډیرو خلکو

لاس په لاس دوه اوبو وړي له دې دومره ډیرو خلکو

یوه ورځ وه ، عاشقان ووعارفان وو، زه او ته وو

دزاړه ښار په کوڅو کې سرګردان وو، زه اوته وو

یوه ورځ وه ، په زیارت کې تر رنګینو جنډولاندې

تا ستومانه نظر کېښود زما پرستړي ګوګل باندې

یوه ورځ وه ، ستا له سترګو څخه اوښکې راروانې

زه حیران درته ولاړ وم، ستا وې زلفې پریشانې

یوه ورځ وه مادې سترګې په خپل رغوي کړلې وچې

تبرک و ستادعطرو ، مادې اوښکې کړلې پټې

یوه ورځ وه، ستا داوښکو دوې سکې وې زماپه جېب کې

زنګیدم ستاپر پاولیو ، شرنګیدمه ستا پایزېب کې

یوه ورځ وه ، ستا پر ژبه دغوسې سندرې شنې وې

زه دې اور ته وم نیولی، ستا په سترګوکې لمبې وې

یوه ورځ وه ، تا نیولی وم په غلا دخپلو اوښکو

په تاوان کې وم درپاتې دڅو سپینو تللو اوښکو

یوه ورځ وه ، راسره وې ستا داوښکو وږمې ډیرې

ما انکار کولی نه شو ، چې کړم سپینې سکې هېرې

یوه ورځ وه ، ما راټول کړل خپل خیالونه اوفکرونه

دښکلا په چینه وللي زما راڼه غمي شعرونه

یوه ورځ وه، ما راوړې ترانې وې او سندرې

دعشق روڼ دریاب نه وتې مرغلرې مرغلرې

یوه ورځ وه ، ما راوړي دزړه غږ نه مرجانونه

 تصویرونه په لفظو کې ګلابونه ګلابونه

یوه ورځ وه، ستاپښو ته مې دا هرڅه نذرانه کړل

ستا داوښکو په تاوان کې مې داټول دانه دانه کړل

 یوه ورځ وه ، تاویلې زما خیالونه پکارنه دي

زه دژوند شین غمی غواړم زما لفظونه پکار نه دي

یوه  ورځ وه ،چې داوښکو په تاوان کې دې  غوښتلم

بندیوان دخپلو زلفو په زندان کې دې غوښتلم

یوه ورځ وه، زما په لاس کې غزلونه مړاوې شوي

دسندرو نغمې مړې وې ، سرودونه رژیدلي

یوه ورځ وه ، زه نورهیڅ وم بې سروده بې سندرې

ستا پرحسن غبار ناست و دبېلتون دې کړې خبرې

یوه ورځ وه،  قیامت نه و،لمرختلی واسمان کې

زه لا مړ نه وم ، ژوندی وم لاهم ورک وم پخپل ځان کې

یوه ورځ وه، چې ته نه وې  ستا په عطرو پسې مړ وم

شرمیدم له خپله ځانه ، ستا داوښکو په غلا پړ وم

یوه ورځ وه، ستا غږ نه ودزاړه ښار په فضا کې

زه یوازې وم بې سیوري څه و مات زما په اروا کې

یوه ورځ وه ، عاشقان وو عارفان وو خو ته نه وې

زه او روح مې په کوڅو کې سرګردان وو ، خو ته نه وې

یوه ورځ وه، زموږ مینه بس یو خوب غوندې په یادوه

زما او ستا کیسه چې  وړې دبیلتون دژمي بادوه

یوه ورځ وه، تا په خوب کې راته وېل چې ژوندون څه دی

ما ویل دومره اوس پوهیږم ، چې مرګی تر بېلتون ښه دی

۲۴ اکتوبر  ۲۰۱۱